Актуелности — прописи и рокови

ISO 9001:2026 е објавен — почнува преминот од верзијата 2015

Новата верзија на најраспространетиот стандард — го користат над милион организации — е објавена на 16 септември 2026. Сертификатите според верзијата 2015 важат во текот на преодниот период, кој се очекува да трае околу три години, до есента 2029; официјално го утврдува Global Accreditation Cooperation (порано IAF).

Што конкретно се менува

• Културата на квалитет и етичкото однесување за првпат се дел од барањата — раководството активно ги промовира.
• Ризиците и можностите се раздвојуваат — мерките за едните и за другите се планираат одделно.
• Климатските промени — измената од 2024 година е вградена во точката 4.1.
• Најновата хармонизирана структура ја олеснува интеграцијата со ISO 14001, ISO 45001 и другите стандарди.

Во Северна Македонија важи МКС EN ISO 9001:2015, а ратификацијата на новото издание кај Институтот за стандардизација (ИСРСМ) е завршена и се чека објавувањето. Кој има уредно воден систем според верзијата 2015, пред себе нема нов проект туку дополнување на постојниот.

ISO 37001:2025 — рок за премин 28 февруари 2027

Второто издание на ISO 37001 е објавено во февруари 2025, а во Северна Македонија е преземено како МКС ISO 37001:2025. Според правилата за премин (IAF MD 30:2025), од 31 август 2026 почетната сертификација и ресертификацијата се вршат само според новата верзија, а сите сертифицирани организации треба да преминат до 28 февруари 2027. После тој датум сертификатите според верзијата 2016 не важат.

Измените не се обемни: култура против поткупот, климатски промени, судир на интереси и појаснета улога на функцијата за борба против поткупот.

ISO 14001:2026 е објавен — МКС EN ISO 14001:2026 од 30 април 2026

Новата верзија е објавена на 15 април 2026, а Институтот за стандардизација (ИСРСМ) ја објави како МКС EN ISO 14001:2026 на 30 април 2026. Според ISO, на стандардот му веруваат над 670.000 сертифицирани организации. Сертификационите тела најавуваат преоден период од три години, до крајот на април 2029; официјалните правила за премин ги утврдува Global Accreditation Cooperation (порано IAF).

Што конкретно се менува

• Нова точка 6.3 — планирање на промените. Промените што влијаат врз системот се спроведуваат планирано и контролирано.
• Климатските промени, биодиверзитетот и природните ресурси се разгледуваат поизречно, како дел од контекстот на организацијата.
• Животниот циклус и синџирот на снабдување — влијанијата се гледаат и кај добавувачите и надворешните процеси.
• Мерлив учинок — резултати и податоци, а не опис на намерите.

Закон за безбедност на мрежни и информациски системи — примена од 1 јануари 2026

Законот за безбедност на мрежни и информациски системи („Службен весник“ бр. 135/2025) ја пренесува директивата NIS2 и се применува од 1 јануари 2026. Воведува суштински и важни субјекти — јавниот сектор и средни и големи субјекти од енергетиката, транспортот, банкарството, здравството, дигиталната инфраструктура и други области — со мерки за управување со ризиците (член 32) и пријава на значаен инцидент најдоцна во рок од 3 часа, со извештаи по 24 и 72 часа.

Сертификат според ISO/IEC 27001 не е законска обврска, но стандардот е најбрзиот начин мерките да се воспостават и докажат. За дел од секторите, меѓу нив храната и производството, законот ќе се применува дури од пристапувањето во ЕУ. Казните за суштинските субјекти одат до 2% од вкупниот годишен приход.

CBAM е во целосна примена — кого го засега при извоз во ЕУ

Од 1 јануари 2026 механизмот на ЕУ за прекугранично прилагодување на јаглеродот (CBAM) е во целосна примена. Увозникот во ЕУ мора да има статус на овластен CBAM декларант ако годишно увезува над 50 тони опфатена стока — железо и челик, алуминиум, цемент, ѓубрива, електрична енергија и водород. Под тој праг нема обврски. Првата годишна пријава се поднесува до 30 септември 2027, а сертификатите се купуваат од февруари 2027.

За извозниците од Северна Македонија тоа значи дека купувачот бара податоци за вградените емисии по пратка — а тие најлесно се даваат од систем што ги мери.

Закон за енергетска ефикасност — енергетска контрола на секои четири години

Според Законот за енергетска ефикасност („Службен весник“ бр. 32/20, последно изменет со бр. 134/26), големите трговци се должни да спроведуваат енергетска контрола на секои четири години. Обврската не важи ако имаат систем за управување со енергија или со животната средина сертифициран од акредитирано тело, кој ја вклучува енергетската контрола според правилникот — на пример ISO 50001 — но изземањето не е автоматско.

Казната за правно лице што не спровело контрола е од 500 до 10.000 евра.

Закон за заштита на личните податоци — усогласен со GDPR

Законот за заштита на личните податоци („Службен весник“ бр. 42/20, 294/21 и 101/25) е усогласен со GDPR, а надзорот го врши Агенцијата за заштита на личните податоци (АЗЛП). Во случаите од член 41 контролорот мора да назначи офицер за заштита на личните податоци.

Казните за најтешките прекршоци одат до 4% од вкупниот годишен приход, а за другите до 2%. Со дополнувањето од 2025 година пренесувањето податоци во државите членки на НАТО е изедначено со пренесување во ЕУ.

Закон за безбедност на храната — HACCP е законска обврска

Законот за безбедност на храната („Службен весник“ бр. 157/10, со подоцнежните измени) ги обврзува субјектите во работењето со храна — освен примарното производство — да воведат, имплементираат и одржуваат процедури засновани врз HACCP принципите (член 45). Храната може да се става во промет само од објекти што ги регистрирала или одобрила Агенцијата за храна и ветеринарство.

За непостоење HACCP процедура казната за правно лице е од 100 до 1.000 евра, зависно од големината на трговецот, а за потешките прекршоци законот предвидува до 10.000 евра.

Националната ознака МКС и акредитацијата кај ИАРСМ

Стандардите во Северна Македонија ги презема и објавува Институтот за стандардизација (ИСРСМ) со ознаката МКС — на пример МКС EN ISO 9001:2015. Содржината е идентична со меѓународното издание, па сертификатот издаден според едната ознака ја покрива и другата.

Институтот за акредитација (ИАРСМ) е потписник на EA MLA; меѓународното признание за сертификација на системи за управување ги опфаќа ISO 9001, ISO 14001 и ISO 45001. За другите стандарди проверете дали сертификационото тело е акредитирано токму за тој стандард.

Климатскиот амандман — тивка измена што се однесува на секој сертификат

Во февруари 2024 година ISO во 31 стандард за системи за управување внесе обврска да се разгледаат климатските промени — меѓу нив ISO 9001, 14001, 45001, 22000, 22301, 27001 и 50001.

Конкретно: во точката 4.1 организацијата оценува дали климатските промени се битни за нејзиниот систем, а во точката 4.2 дали заинтересираните страни по тој основ бараат нешто. Ако се битни, влегуваат во целите и во проценката на ризикот.

Амандманот стапи во сила веднаш, без преоден рок. Во пракса тоа значи дека проверувачот на следната надзорна проверка бара доказ дека сте го разгледале прашањето.

Извор: заедничко соопштение на ISO и IAF од февруари 2024.